تبلیغات
وبلاگicon
ققنوس در آتش - بازتاب اسطوره آب در متون نظم پارسی (2)
 

بازتاب اسطوره آب در متون نظم پارسی (2)

نوشته شده توسط :مصطفی غلامی
چهارشنبه بیست و هشتم تیرماه سال 1391-17:51

 



 

عمر و جاودانگی

تجلی قدسی آب رمز پردازی زایش نو و تولد ثانویه است. چرا که «آب زهدان عالم است که در آن همه امکانات بالقوه وجود دارند.» (الیاده،192،1376)

از این رو می‌بینیم که «بن مایه‌ی آب در ذهن شعرا جاذبه‌ای ویژه دارد و زندگانی و عمر خویش را به حرکت زورق تشبیه می‌کنند» (م. لایوفلر، 1366، 6)

 

اگر چه آب زلال است زندگانی خلق

بسی چو ماند چو زهر گردد آب زلال

(قطران تبریزی،221)

 

بر کشتی عمر تکیه کم کن

کاین نیل، نشیمن نهنگ است

(انوری ابیوردی،1368،732)

 

«آب که رمز آفرینش کیهان و مخزن همه جرثومه‌هاست، جوهری جادویی با خاصیت درمانی یا جادو پزشکانه علی الاطلاق است، درمانگر است و مایه‌ی تجدید شباب و موجب زندگانی جاوید اصلی و اسوه آب، آب حیات است که تاملات نظری متاخر، گاه آن را به مناطق آسمان اسناد داده و منتسب ساخته است. آب جاری و چشمه ساران تجدید شباب و آب حیات، نسخه های اساطیری واقعیتی مابعدالطبیعی و مذهبی‌اند که یگانه است و یکی بیش نیست و آن اینکه حیات و قدرت و جاودانگی در آب مضمر و کامن است» (الیاده،193،1376)

امشاسپند نگهبان آب امرداد است که مظهر بی مرگی است. مولف بندهشن نیز از وجود این آب بیمرگ که پیری را چیره گردد در خانه کاووس شاه خبر می‌دهد. (دادگی،137،1385) در مینوی خرد نیز به زندگی بخش بودن آب اشاره می‌کند «و این دریاها را در جهان آفریدگار اورمزد برای نگه‌داری و زندگی بخشی آفریدگان خویش از کنار البرز ساخته است. » (مینوی خرد،1364،72)

در آیین میترا رمز پردازی آب از اصول اساسی باورمندان است و یکی از دو معجزه بزرگ میترا بعد از تولد، جاری ساختن «چشمه خشکی ناپذیر» Fonsperennis  از صخره بود. «این چشمه را چشمه جاودانی نامیده‌اند. » (مارتن،1372،2)

در سرود های ریگ ودا نیز چشمه‌ها و جویباران مفرح جهان از آن میترا دانسته شده است. (جلالی نایینی،1348،378) در عهد عتیق (یهود) خود را چشمه آب حیات می‌نامد: «مرا که چشمه آب حیاتم ترک نموده و برای خود حوض‌ها کنده‌اند. یعنی حوض‌های شکسته که آب را نگه ندارد.» (ارمیای نبی،1095)

و در مزامیر داوود چنین استنباط می‌گردد که اشتیاق جان آدمیزاد به خدا به شدت شوق آهو به نهرهای آب است. (مزامیر داوود، مزمور چهل و دوم، آیه 1 و 2،861)

ارتباط آب و جاودانگی در انجیل یوحنا به وضوح مطرح گردیده است. «عیسی در جواب او (زن سامری) گفت کسی که از آبی که من به او می‌دهم بنوشد ابداً تشنه نخواهد شد بلکه آن آبی که به او می‌دهم در او چشمه آبی گردد تا حیات جاودانی می‌جوشد.»(انجیل یوحنا، باب چهارم، آیه 14)

در اسطوره گیلگمش، قهرمان انسان- خدا، گیاه زندگی و جاودانگی را در عمق آب‌های شیرین زندگی یافت و از آنجا که یک سوم وجودش انسان بود و پیرهن جاودانه بر قد انسان بریده نشده هنگام شستشو ماری بیرون خزید و گیاه را خورد و جوان شد. بنابراین «آب زندگی به عنوان نماد آفرینش عرضه می‌شود و چون تصفیه می‌کند شفا می‌بخشد و دوباره جوان می‌کند و به ابدیت می‌پیوندد.»(شوالیه،1385،4) فردوسی و نظامی اسطوره باشکوه چشمه جاودانگی و آب حیات را به گونه ای نمادین به نظم کشیده‌اند. این فرایند قدسی در دیگر متون نظم مورد ملاحظه این نوشتار کاربردهای گوناگون داردو بن مایه ای است که اساس ایجاد تصاویر گوناگون کهن الگویی در کلام جاودان شعراگشته است.

 

تطهیر و گذار

آب در بعد تطهیر و پاک کنندگی در شستشوی آیینی مهری دینان و در غسل تعمید مسیحیان و دیگر غسل‌های واجب و مستحبی اسلامی و در وضو یا در اصطلاح زرتشتیان، پادیاب دیده می‌شود. زیرا که «آب وسیله تزکیه و مرکز زندگی دوباره» (همان،3) است. در ریگ ودا می‌بینیم که از آب‌ها به عنوان وسیله زدودن گناهان و لغزش‌ها یاری خواسته می‌شود:

 

«... شما ای آب‌ها بزدایید گناهان مرا»

هرچه که باشد

خطاهایم را

هر چه که باشد

و تمامی سخنان دروغینی که موعظه کرده‌ام « (شوالیه، 3،1385)»

 

 و به تقریب در همه جا آب، وسیله طهارت آیینی است. حتی در ژاپن در مراسم باستانی فوجویی در میان پیروان آیین دائو (صاحبان آب‌های موقوفه) طهارت با آب نقشی بنیانی دارد و تمام آیین‌های مذهبی مرجحاًپیرامون چشمه‌ها متمرکز هستند. «(همان،6 و 13) در آب همه چیز حل می‌شود و هر تاریخ و سرگذشتی ملغی می‌گردد. فرو رفتن در آب از لحاظ انسانی برابر با مرگ و از لحاظ کیهانی برابر با فاجعه طوفان است که به هر چندگاه دنیا را در اقیانوس آغازین غرقه و نابود می‌کند.» (الیاده،194،1376) و انسانی جدید با اندیشه ای نو به ظهور می‌رسد. بر این اساس «اسطوره طوفان از اسطوره های پایه ای است مه در تمام جهان به چشم می‌خورد. انگیزه اساسی اسطوره مذکور براین پایه قرار دارد که خدایان تصمیم می‌گیرند بشریت را نابود کنند و آب شیوه مورد استفاده آن‌هاست.» (هوک، 38،1381) شباهت شگفت انگیز این داستان در میان اقوام گوناگون قابل تامل است. نمونه سامی این طوفان، طوفان نوح است که در متون نظم پارسی از کاربردهای فراوانی برخوردار است. 

غوطه زدن و گذر از آب از آیین‌های راز آموزی تطهیر و نوزایی است و نماد رها کردن یک نوع زندگی به خاطر نوعی دیگر است. در اسطوره های گوناگون می‌بینیم که قهرمان در سیر مبارزات خویش از رودخانه یا دریایی می‌گذرد. در کهن‌ترین حماسه بشری، گیلگمش، قهرمان بزرگ که، یک سوم وجودش انسان و دو سوم او خداست برای یافتن «اوتناپیشتیم» تنها انسان جاویدان از دریای مرگ گذر می‌کند که حاوی آبی تلخ است و بار دیگر برای یافتن گیاه زندگی از دریای آب‌های شیرین می‌گذرد. (ساندرز، 1378،40)

حضرت موسی پیامبر بنی اسراییل با قوم خویش از رود نیل می‌گذرد، حال آنکه فرعون را این موفقیت دست نمی‌دهد. «گذر از رود نماد تغییر رویه ای اساسی است. »(یونگ،300،1381). استاد مهرداد بهار در این مورد می‌نویسد : «در اساطیر این گذر از آب اهمیت خاص دارد. اغلب قهرمانان پیش از دست یافتن به موفقیتی بزرگ از آب می‌گذرند. این شاید در اصل بر این پایه استوار باشد که با هر بار از آب گذشتن تولدی تازه وقوع می‌یابد. آب با زهدان مادر مربوط است و هر تولد تازه ای پاکی تقدس و قدرت تازه ای است. ما هنوز هم هنگام تقدیم هدیه ای که از سفر می‌آوریم می‌گوییم از آب گذشته است.» (بهار 1376،260)

در زندگی قهرمانان ملی حماسه های ایرانی، این آیین راز آمیز گذر از آب به طرق گوناگون دیده می‌شود.

رودکی نیز زندگی آدمیان را بدینگونه تعبیر می‌نماید و درواقع آزمون نمادین گذشتن از آب را تفسیر می‌کند.

 

این جهان را نگر به چشم خرد

نی بدان چشم کاندر او نگری

همچو دریاست و ز نکوکاری

 کشتی‌ای ساز تا بدان گذری

(پیشاهنگان شعر فارسی)

 

 

رفتار انسانی

در بررسی و تحلیل سیماشناسی قداست مسئله مردم نمایی  Animism از نکات بسیار مهم می‌باشد. چرا که در نهان هر پدیده قدسی ایزدی مینوی نهفته است که حضورش را در جهان آفرینش کنترل می‌نماید. ایزد باران در باورهای ایران باستان «تیشتر» نام دارد که در کلام رودکی به صورت «به شتر» ظاهر شده است

 

گر چه به شتر را عطا باران بود

مر تو را زر و گهر باشد عطا

(دیوان رودکی، 1958)

 

این مسئله در تاثیر جادوی کلام شعرا نقشی بس کارامد داشته است. زیرا در ارتباط با رشته ای بسیار عمیق در طبیعت انسان است وریشه در کهن‌ترین باورهای آدمیان دارد. در مزامیر عهد عتیق می‌خوانیم که سیلاب‌ها آواز می‌خوانند و خروش بر می‌دارند. «ای خداوند، سیلاب‌ها برافراشته‌اند. سیلاب‌ها آواز خود را برافراشته‌اند. سیلاب‌ها خروش خود را بر افراشته‌اند. »(مزامیر داوود، مزمور 93، آیات 3 و 4 وص 903.)

و در ریگ ودا می‌بینیم که آب کمر به خدمت «اندرا» می‌بندد: «آب‌ها وقتی که اندرا به وجود آمد به خدمت او کمر بستند.» (جلالی نایینی، 1386،45)

از این رو ناخودآگاهانه در کلام سحر آمیز شعرا جاری می‌گردد و شعر را صورتی خیالی و سحرانگیز می‌بخشد. در کلام رودکی آب جیحون از دیدار روی دوست شادمان می‌شود و با انبوه شدن و بالا آمدن، احساسات برخاسته از این هیجان را نشان می‌دهد.

عیوقی به زبان ورقه عاشق که رجز می‌خواند بر این باور است که دریا از دیدن چنین دلاوری چنان هراسناک شده که به سنگ خارا مبدل می‌گردد.

 

من آن آتش دل گذارم به جنگ

که دریا زبیمم شود خاره سنگ

(عیوقی،1343،61)

 

پدیده‌های طبیعی در ذهن شاعر نجوا می‌کنند و او را در بیان راز های خویش شرکت می‌دهند. امیر معزی زمزمه آب زلال را می‌شنود که آرزو می‌کند صفای طبع روشن ممدوح را به او اعطا می‌کردند.

 

آب گفتا گر مرا بودی صفای طبع او

کس ندیدی تیره در دریا و در فرغر مرا

(دیوان امیر معزی،1318،47)

 

حکیم سنایی غزنوی در بیان عدل عمر حکایتی را بیان می‌نماید که ظاهراً اهل سنت آن را از کرامات خلیفه دوم می‌دانند وریشه در باورهای باستانی دارد. جریان از این قرار است که پیش از اسلام در مصر چنین رسم بود که برای زیاد شدن آب نیل هر ساله دختر دوشیزه ای را می‌آراستند و به رود نیل می‌انداختند و آب رود بالا می‌آمد خلیفه دوم پی از فتح مصر و اطلاع از این رسم بر روی سفالی خطی مرقوم داشت و دستور داد تا آن رابه رود نیل اندازند. چنین کردند و آب رود بالا آمد و آن رسم منسوخ شد.

 

از پی حکم نافذش به شتاب

نامه او بخوانده آب جواب

(سنایی غزنوی، 1368،235)

 

نتیجه:

آب به عنوان یک عنصر قدسی نفوذ بسیاری در ادب پارسی داشته است. این عنصر در ادبیات از طریق خیال‌پردازی‌های شاعرانه وارد شده است. این عنصر در اسطوره نیز خود را نشان داده است. اسطوره‌هایی که سرشار از راز و رمزها ست. در پاره ای از موارد این موضوع نمادین می‌شود و از طریق نماد خود را در ادبیات و متون نظم پارسی نشان داده است. آب را در فرهنگ‌های مختلف با رویکردهای متفاوت در درون فرهنگ عامیانه و اسطوره ای مردمان می‌بینیم. در این مقاله این عنصر در جایگاه های متفاوتی که دارد نشان داده شد.

 

عاطفه امیری

شاهین مهاجر

ابوذر مجلسی کوپایی

 

*دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر ادیان، دانشگاه هنر اصفهان.

**دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس تهران.

منابع:

1 اسدی طوسی (1356) گرشاسب نامه، تصحیح حبیب یغمایی، کتابخانه طهوری، تهران

2 الیاده میرچا (1376) رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستاری، سروش تهران.

3 امامی نصرالله (1377) مبانی و روش‌های نقد ادبی، جام، تهران

4 امیر معزی (1318) دیوان اشعار، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، کتابفروشی اسلامیه، تهران

5 انوری ابیوردی (1368) دیوان اشعار، تصحیح محمد تقی مدرس رضوی، دانشگاه تهران، تهران

6 انجیل یوحنا

7 اوستا ( 1387) ترجمه جلیل دوستخواه، مروارید، تهران

8 اورمازرن مارتین (1372) آیین میترا، ترجمه بزرگ نادر زاده، چشمه، تهران

9 بهار مهرداد (1376) پژوهشی در اساطیر ایران، آگاه، تهران

10 خاقانی شروانی (1368) دیوان اشعار، تصحیح ضیاالدین سجادی، زوار، تهران

11 دادگی فرنبغ (1369) بندهشن، ترجمه مهرداد بهار، توس، تهران

12 دبیر سیاقی، محمد (1351) پیشاهنگان شعر پارسی، شرکت سهامی کتب جیبی، تهران

13 دلواشو م. لایوفلر (1366) زبان رمزی قصه های پری وار، ترجمه جلال ستاری، توس، تهران

14 رتون ک. ک (1387) اسطوره، ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور، نشر مرکز، تهران

15 روایت پهلوی (1366) ترجمه مهشید میر فخرایی، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران

16 رودکی (1958) دیوان اشعار، تصحیح عبدالغنی میرزایف، نشریات دولتی، تاجیکستان

17 رونی ابوالفرج (1347) دیوان اشعار، تصحیح محمود مهدوی دامغانی، کتابفروشی باستان، تهران

18 سعد سلمان مسعود (1341) دیوان اشعار، تصحیح رشید یاسمی، پیروز، تهران

19 ساموئل هنری هوک (1381) اساطیر خاورمیانه، ترجمه فرنگیس مزداپور و علی اصغر بهرامی، روشنگران، تهران

20 ساندرز ن. ک. (1378) گیلگمش، ترجمه داوود منشی زاده، جاجرمی، تهران

21 سنایی غزنوی (1368) حدیقه الحقیقه، تصحیح محمد تقی مدری رضوی، دانشگاه تهران، تهران

22 شواله ژان وگربران (1378) فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضایلی، جیحون، تهران

23 عنصری (1341) دیوان اشعار، تصحیح یحیی غریب، کتابخانه ابن سینا، تهران

24 عیوقی (1343) ورقه و گلشاه، تصحیح ذبیح الله صفا، دانشگاه تهران؛ تهران

25 فرخی سیستانی (1349) دیوان اشعار، تصحیح محمد دبیر سیاقی، زوار، تهران

26 فرامرز نامه (1324) تصحیح رستم پوربهرام، سروش، تهران

27 قطران تبریزی (1362) دیوان اشعار، تصحیح محمد نخجوانی، ققنوس، تهران

28 قوامی رازی (1334) دیوان اشعار، تصحیح جلال الدین ارموی، چاپخانه سپهر، تهران

29 کتاب مقدس

30 کتاب ارمیای نبی

31 گرگانی فخرالدین اسعد (1349) ویس ورامین، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران

32 ماله آلبر (1384) تاریخ ملل شرق، ترجمه عبدالحسین هژبر، کتابخانه ابن سینا، تهران

33 گوبری سوزان (1375) آناهیتا در اسطوره های ایرانی، جمال الحق، تهران

34 گزیده های ریگ ودا (1348) تصحیح سید محمد رضا جلالی نایینی، سیمرغ، تهران

35 مختاری عثمان (1341) دیوان اشعار، تصحیح جلال الدین همایی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران

36 مزامیر داوود

37 مینوی خرد (1385) ترجمه احمد تفضلی، توستهران

38 نظامی گنجوی (1317) اقبال نامه، تصحیح حسن وحید دستگردی، چاپخانه ارمغان، تهران

39 نظامی گنجوی (1362) خسرو شیرین، تصحیح بهروز ثروتیان، توس، تهران

40 نظامی گنجوی (1368) شرفنامه، تصحیح بهروز ثروتیان، توس، تهران

41 نظامی گنجوی (1339) لیلی و مجنون، تصحیح بهروز ثروتیان، توس، تهران

42 نظامی گنجوی (1378) هفت پیکر، تصحیح حسن وحید دستگردی، سوره، تهران

43 یونگ کارل گوستاو (1378) انسان و سمبل‌هایش، ترجمه محمود سلطانیه، جام، تهران 





درباره وبلاگ:



آرشیو:


طبقه بندی:


صفحات جانبی:


آخرین پستها:


نویسندگان:


ابر برچسبها:


نظرسنجی:






 
مرجع ابزارهای وبلاگ نویسان
مرجع ابزارهای وبلاگ نویسانابزارهای متنوع وبلاگدریافت کد لودینگ برای وبلاگ
br