تبلیغات
وبلاگicon
ققنوس در آتش - بررسی و تحلیل بازتاب هدهد در ادب فارسی (1)
 

بررسی و تحلیل بازتاب هدهد در ادب فارسی (1)

نوشته شده توسط :مصطفی غلامی
شنبه سی و یکم تیرماه سال 1391-00:16


چکیده

در متون مختلف علمی و ادبی زبان فارسی «هدهد» بازتاب فراوانی دارد. از کتاب‌های لغت، جانورشناسی، متون پزشکی قدیم و نیز افسانه‌ها و خرافات عامیانه که بگذریم، برجسته‌ترین نقش این پرنده را در عرصه ادبیات فارسی می‌توان یافت.

در میان پرندگانی که در نظم و نثر فارسی، در خدمت مضمون‌پردازی شاعران و نویسندگان بوده‌اند، «هدهد» به دلیل حضور در داستان قرآن سلیمان همواره ایفاگر نقشی نمایان و برجسته بوده است. به طول کلی، می‌توان بازتاب نقش این پرنده در ادبیات فارسی را از دو منظر مورد بررسی و مطالعه قرار داد: یک وجه از حضور هدهد در متون کاملاً برگرفته از نقشی است که در داستان سلیمان و بلقیس به عنوان اسطوره‌ای مذهبی به عهده دارد و ابعاد مختلف آن دستمایه شاعران فارسی زبان شده است و وجه دیگر مربوط به ویژگی‌های ظاهری این پرنده، از قبیل: کاکل و تاجداری، پرهای رنگین، کثیف بودن و بوی بد لانه و...است.

در پی این بررسی نکته اساسی دیگر؛ میزان و چگونگی حضور هدهد در ادبیات معاصر است. این پرنده در حوزه ادبیات معاصر نقشی بسیار محدود و کمرنگ دارد و دلایل آن نیز برخی مربوط به مختصات زبان شعر امروز و برخی نیز متعلق به ویژگی‌های «هدهد» است

 

 مقدمه

از آنجا که بررسی زوایای مختلف حضور «هدهد» در متون فارسی مجالی بسیار گسترده می‌طلبد و نیز بدان جهت که در این تحقیق بر آنیم تا نقش این پرنده را در عرصه های مختلف ادبیات کهن بررسی کنیم و نمود آن را چگونگی ظهورش در ادبیات معاصر مورد مقایسه قرار دهیم، بنابراین، به طور اجمالی به بررسی ابعاد مختلف حضور هدهد در متون مختلف می‌پردازیم.

 -در آثار مکتوب اولین جایی که می‌توان از هدهد نشانی یافت، کتاب‌های جانورشناسی است که آن را با توجه به خصوصیات و ویژگی‌های ظاهری‌اش و به عنوان یک پرنده مورد نظر دارد. مباحث مطرح شده در این زمینه عبارتند از: شکل ظاهری پرنده، غذا، تخم‌گذاری و تولید مثل، زیستگاه و...

-متون دیگر که در آن هدهد مورد بحث قرار گرفته، احادیث و اخبار و کتب مقدس است. برخی مطالب مورد بحث عبارتند از: نهی از کشتن هدهد و توصیه به مهربانی با این پرنده. برای مثال: «عن ابی الحسن الرضا علیه‌السلام قال:» نهی رسول اللّه صلی اللّه عن قتل الهدهد و الصرد...(37/244).

-از مباحث دیگری که در متون پیرامون این پرنده آورده شده، خواص پزشکی و دارویی آن است. در کتاب‌های مختلف از جمله حیوه‌الحیوان، نزهت‌نامه و عجایب نامه، برای هدهد خواص پزشکی و دارویی خاصی ذکر شده و منافع فراوان در مانی درباره اعضای مختلف بدن این پرنده از پر و بال و گوشت و خون و... ارایه شده است. گاهی این مطالب ریشه در باورهای عامیانه و خرافه دارد: برای مثال، خوردن قلب کباب‌شده هدهد را با گیاه سداب برای تقویت حافظه توصیه می‌کنند (25/144).

-یکی دیگر از بخش‌هایی که می‌توان ردپایی از هدهد در آن یافت، حوزه تعبیر خواب است. در کتاب حیوه‌الحیوان و نفائس‌الفنون در باره دیدن هدهد در عالم رؤیا، تعبیر جالب توجهی ارایه شده است. از جمله در حیوه الحیوان آمد: «هرکس آن را در خواب ببیند، به مال و عزت می‌رسد...» (13/396).

-اعتقادات و باورهای اقوام مختلف عرصه دیگری است که شاهد حضور این پرنده هستیم این پرنده در میان اقوام غیر ایرانی و غیر مسلمان جایگاه خاصی دارد. از جمله در میان اعراب؛ چنانکه جاحظ در کتاب الحیوان، به نقل از اعراب تاج سر هدهد را ثوابی از جانب خداوند به سبب نیکی به مادرش می‌داند. (6/741)   نیز در افسانه های پیش از مسیحیت و اساطیر یونانی نیز می‌توان حضور نمادین این پرنده را دید (17/80).

 جلوه‌های مختلف حضور «هدهد» نه تنها در متون علمی؛ که در حوزه خرافات و افسانه‌هایی که ساخته ذهن عوام است نیز پدیدار است. این روایات و باورهای عامیانه اغلب دور از واقعیت است و تنها به فرهنگ ایران‌زمین اختصاص ندارد، بلکه در فرهنگ اعراب، مسیحیان و اساطیر یونانی نیز آمده است؛ از جمله: «هدهد» را تازه‌عروسی می‌دانند که جلوی آینه سرش را شانه می‌زده، پدر شوهرش سر می‌رسد؛ او از سر شرم با شانه‌ای که بر سر داشته پر می‌زند و می‌رود (44/93).

-دیگر از متونی که پیوستگی دایمی با نام هدهد دارد، «رسالة‌الطیر» هاست. از جمله متونی که هدهد در آن نقشی برجسته و اساسی دارد، تفاسیر قرآنی است. در این متون بر مبنای حضور هدهد در داستان سلیمان و بلقیس که در سوره نمل به آن اشاره شد، بحث‌های گسترده‌ای پیرامون این پرنده و ابعاد مختلف نقش و شخصیت آن مطرح شده است برای مثال: غیبت هدهد و وعده عذاب سلیمان، رسالت میان سلیمان و بلقیس و...

-از دیگر عرصه‌ها، متون عرفانی و تأویلی است که از تمامی عناصر و ابعاد این داستان برداشتی تأویلی و عارفانه دارد. -بخش وسیعی از حضور هدهد در متون مربوط به ادبیات فارسی و حوزه‌ها و حواشی متعدد و متنوع آن است. در این بخش تمامی ابعاد حضور «هدهد» در متونی که بدان‌ها اشاره شد، دستمایه شاعران و نویسندگان و از عوامل هنرنمایی آنان در زمینه خلق تصاویر زیبای هنری و ادبی در قالب تشبیهات و استعاره های بدیع شده است، که مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

 

 بررسی و تحلیل زوایای مختلف حضور هدهد در ادب فارسی

قبل از ورود به مطلب اصلی و از آنجا که لغت «هدهد» واژه ای نیازمند توضیح است، به بررسی ریشه واژگانی آن پرداخته می‌شود:

 

ریشه واژگانی هدهد

 هدهد واژه‌ای عربی و جمع آن هداهد و هداهید است و نام پرنده ای است که در زبان فارسی به نام‌های پوپ، پوپک، پوپو، پوپه، پوپش، بوبویه، بوبک، کوکله، شانه سر، شانه به سر، شانه سرک و مرغ سلیمان خوانده می‌شود (29/1180).

در متون، کنیه های متعددی برای این پرنده بر شمرده‌اند؛ از جمله: ابو الاخبار، ابو‌الثمامه، ابوروح، بوسجار و ابوعبادات.

 زمخشری در مقدمه الادب پس از آنکه «شارک» را نوعی هدهد معرفی می‌کند، معتقد است که «پوپ» کاکل مرغان است که نمایان باشد و وجه تسمیه «هدهد» به «پوپه» یا «پوپو» را تاجدار بودن این پرنده می‌داند (16/476).

 

بررسی و تحلیل ابعاد گوناگون هدهد در ادبیات قدیم

 به طور کلی، می‌توان نقش هدهد در عرصه نظم و نثر فارسی را به دو بخش تقسیم کرد:

الف) آنچه از نقش برجسته هدهد در داستان قرآنی «سلیمان و بلقیس» دستمایه شعرا و نویسندگان شده است که این بخش را بیشتر باید در تفاسیر و متون عرفانی جستجو کرد؛ به آنچه شاعران و نویسندگان بر اساس ویژگی‌های ظاهری این پرنده مورد نظر داشته‌اند، مانند: تاج هدهد، پرهای رنگین، لانه بدبو و...

 

بخش نخست، حضور هدهد در ادبیات بر اساس نقشی که در قرآن و تفاسیر دارد:

قبل از ورود به این بحث و برای روشن‌تر شدن مطلب به عنوان نمونه عین ترجمه آیات از یکی از تفاسیر جدید و یکی از کهن‌ترین قصص قرآن آورده می‌شود:

 

داستان هدهد و سلیمان بر اساس قرآن

«[سلیمان] در جستجوی پرنده [هدهد] بر آمد و گفت چرا هدهد را نمی‌بینم یا اینکه او از غایبان است؟ من او را قطعاً کیفر شدیدی خواهم داد و یا او را ذبح می‌کنم و یا دلیل روشنی (برای غیبتش) برای من بیاورد.

 چندان طول نکشید [که هدهد آمد و] گفت من بر چیزی آگاهی یافتم که تو بر آن آگاهی نیافتی. من از سرزمین سبا یک خبر قطعی برای تو آورده‌ام. من زنی را دیدم که بر آن‌ها حکومت می‌کند و همه چیز در اختیار داشت (مخصوصاً) تخت عظیمی دارد. (اما) من او و قومش را دیدم که برای غیر خدا-خورشید-سجده می‌کنند» (آیات 20 تا 26 سوره نمل). (تفسیر نمونه، ج 15، ص 440)

 

داستان هدهد و سلیمان بر اساس تفاسیر و قصص قرآن

 «روزی سلیمان بر تخت نشسته بود و آدمی و دیو و پری و وحوش و طیور در خدمت او ایستاده، ناگهان قدری آفتاب فرو تافت، جای هدهد خالی دید. پرسید که هدهد کجا رفته است؟ »و تفقد الطیر فقال مالی لا اری الهدهد ام کان من الغائبین لأعذبنه عذابا شدیداً او لأذبحنه (سوره نمل، آیه 02 و 21) من او را اگر عذری روشن نیاورد، عذاب سخت کنم یا بکشم.

عقاب را فرمود که هدهد را طلب دارد و عقاب بر هوا شد...، به خدمت سلیمان رفتند. هدهد را پرسید که کجا بودی؟ جواب داد فقال اطحت بما لم تحت به و جئتک من سبأ بنبأ (سوره نمل، آیه 22).من بر چیزی واقف شده‌ام که به سمع مبارک تو نرسیده است. سلیمان گفت بگو تو چه دانی که مرا از آن خبر نباشد؟ گفت وقتی بگویم که پیغمبر خدا بگوید که مرا چه عذاب خواست کردی؟ گفت تو را سه، اول با دشمنت جفت کردمی. که هیچ عذاب از صحبت با جنس سخت نیست...

هدهد گفت من در هوا پریدم، از دور سبزی و بستانی دیدم. رو بدان نهادم. چون آنجا رسیدم، هدهدی را بدیدم بر دیوار باغی نشسته، مرا گفت از کجا می‌آیی؟ گفتم از پیش سلیمان انس و جن و طیور وحوش. پرسیدم که این شهر چه نام دارد؟ گفت یمن. گفتم ملک این ولایت کیست؟ گفت زنی است بلقیس نام که...اگر خواهی تو را بنمایم؟ گفتم مرا به خدمت سلیمان می‌باید رفت. مبادا که به آب محتاج شود و آن چنان بود که خدای تعالی هدایتی به هدهد داده بود که دانستی که در کدام زمین آب هست (1/236-237).

***

بررسی آن وجه از نقش «هدهد» که در قصص قرآن مورد بررسی و تفسیر قرار گرفته است، مجالی گسترده نیاز دارد که در این مقال نمی‌گنجد، اما در اینجا برداشت‌های ادبی و مضمون پردازی‌های شاعران و نویسندگان ادب فارسی از این داستان در قالب حضور «هدهد» در ادبیات فارسی مورد بررسی قرار می‌گیرد. ابعاد مختلف نقش این پرنده در داستان سلمیان که دستمایه اهل ادب فارسی قرار گرفته عبارت است از: غیبت هدهد، تهدید سلیمان، رسالت و خبر رسانی میان سلیمان و بلقیس، رازدانی هدهد، یافتن آب از زیر زمین، کاخ نشینی هدهد و شیوه های عذاب موعود سلیمان که در تفاسیر با اختلاف نظر آمده است. اینک به بررسی هر یک از وجوه یاد شده به طور جداگانه پرداخته می‌شود:


ادامه دارد...





درباره وبلاگ:



آرشیو:


طبقه بندی:


صفحات جانبی:


آخرین پستها:


نویسندگان:


ابر برچسبها:


نظرسنجی:






 
مرجع ابزارهای وبلاگ نویسان
مرجع ابزارهای وبلاگ نویسانابزارهای متنوع وبلاگدریافت کد لودینگ برای وبلاگ
br