تبلیغات
وبلاگicon
ققنوس در آتش - بررسی و تحلیل بازتاب هدهد در ادب فارسی (4)
 

بررسی و تحلیل بازتاب هدهد در ادب فارسی (4)

نوشته شده توسط :مصطفی غلامی
پنجشنبه بیست و نهم تیرماه سال 1391-22:00


بررسی چگونگی حضور هدهد در آثار معاصر

شخصیت هدهد در نمونه‌های شعر بالا چیزی فراتر از نقش او در تفاسیر و قرآن نیست. مضمونی که شاعران معاصر از ویژگی‌های این پرنده دریافت کرده‌اند، همان نماد مذهبی و عرفانی است که در بخشی از آثار ادبیات قدیم با عنوان تفسیر و تأویل بررسی شد و همواره هدهد به همراه عناصر دیگر داستان سلیمان، چون: سبا، سلیمان، تخت سلیمان، ملک سلیمان، گمشدگی و هدایت آمده است. برجسته‌ترین نقشی که هدهد در ادبیات معاصر دارد؛ هدایت و رهبری است و رسالت و قاصد بودن او به طور ضمنی مورد نظر بوده است.

 اما از دیگر ویژگی‌های این پرنده، از جمله: غیبت و وعده عذاب، جستن آب در زیر زمین و ویژگی‌های ظاهری، مثل: تاج و بال و پر رنگین و... خبری نیست.

 پرسش اساسی و مهمی که در این باره به ذهن می‌رسد، این است که دلیل این کاهش قابل توجه حضور هدهد در ادبیات معاصر چیست؟

 در این باره دلایلی که پس از بررسی به دست آمد، در قالب فرضیه‌هایی ذکر می‌شود:

1-دلیل اصلی این حضور کمرنگ را باید در تغییر چارچوب ادبیات دانست. این مورد نه تنها در مورد حضور هدهد به عنوان یک مضمون شعری؛ که در باره بسیاری از مضامین و عناصر ادبی دیگر نیز صادق است؛ چه بسیار مفاهیم و موضوعات ادبی که تغییر کرده، کاهش یافته، تغییرات اساسی بشری مصداق‌ها و مضمون‌های ذهنی آدمی هم متحول می‌شود و شاعران و نویسندگانی که این محتوا و تفکر بخش وسیعی از آثارشان را تحت عنوان «مضمون و محتوا» تشکیل می‌دهد و بیش از دیگر انسان‌ها بدنبال اندیشه‌های بکر و تازه هستند، نقش مؤثرتری در تحول این تفکرات دارند. هدهد نیز به همراه عناصر داستانش یکی از این مضمون‌های شاعرانه است.

 

2-دلیل دیگر را باید در ویژگی‌های خاص شعر امروز جستجو کرد که به برخی از این مختصات اشاره می‌شود:

الف) شعر امروز تحت تأثیر مستقیم و یا غیرمستقیم جهان امروز است. این امری طبیعی است که تفکرات اهل زمانه از تحولات زمانه تأثیر پذیرد. جهان امروز در تیررس چهار خطر بزرگ است. فقر و نادانی که نتیجه قهری اختلافات طبقاتی است؛ ازدیاد جمعیت و تخریب محیط زیست و ایجاد بی رویه شهرهای بزرگ؛ نظامی‌گری و افزایش سلاح‌های مخرب؛ و در نهایت خطر در گرفتن نبردهای جدید و انفجارهای شیمیایی و اتمی و گسترش حکومت‌های خودکامه (12/185)که جایی برای اندیشه های مذهبی و عرفانی باقی نگذاشته و مجال را برای مباحثی چون تفاسیر، احادیث و آیات، تأویل، مذهب و معنویت تنگ‌تر کرده است، و به اقتضای دغدغده‌های دنیای صنعت‌زده امروز اسطوره‌ها و نمادهای معنوی جای خود را به اندیشه‌های مدرن و تفکرات سیاسی داده است و با استناد به این اعتقاد ماکس وبر که تفاوت عمده دنیای مدرن امروزی را با دنیای قدیم در ویژگی شفاف‌سازی و صراحت جهان کنونی می‌داند، باید طبیعی دانست که پرنده‌ای چون هدهد که از عناصر اساسی یک داستان مذهبی است و در چارچوب تفاسیر و اسطوره های عرفانی باید به دنبالش بود، حضوری کمرنگ داشته باشد. باید دانست این کاهش شامل همه مضامین و نمادهای عرفانی است.

ب) در جریان سریع نوآوری در شعر و ادب، گاهی برای هرچه نوتر شدن مضامین و قالبهای ادبی و جلوگیری از تکرار و ابتذال، سعی بر گریزی شتاب‌زده از مفاهیم ذهنی شاهران قدیم است.

 ج) عامل دیگر آنکه؛ رویکرد شعرای قدیم بیشتر به حدیث و آیات قرآن بوده است و در اصل، استناد به آیات و احادیث یکی از دیدگاههای کلی شاعری آنان بوده است. اما برخی از شعرای معاصر اصلا به این بخش نپرداخته‌اند و برخی دیگر نیز رویکرد اصلی شعرشان نیست.

 د)  این موضوع بیشتر به متون عرفانی و تفاسیر قرآنی تعلق دارد و غالباً جنبه مذهبی و صبغه دینی و به خود گرفته است و چون برخی از شاعران امروز بیشتر تحت تأثیر ادبیات غرب هستند، به این مضامین کمتر توجه کرده‌اند.

 هـ)  عامل دیگر مربوط به ویژگی خاص هدهد است: هدهد به دلیل تعلق به داستان سلیمان و بلقیس از مقوله‌های نامأنوس شعر امروز است و در شعر معاصر اغلب مفاهیم نزدیک به زندگی کنونی مورد نظر قرار می‌گیرد.

در بررسی نمونه های آورده شده از شعر معاصر، این نکته آشکار می‌شود؛ شاعرانی که مضامین عرفانی و مذهبی را دستمایه شعر خود قرار داده‌اند؛ کم و بیش از این داستان استفاده کرده‌اند، نظیر سهراب سپهری. او شاعری است که از تبار سرسلسه عارفان که در جستجوی «هدهد» است و به دنبال حیات می‌گردد:

 

 کجاست سمت حیات؟

 من از کدام طرف می‌رسم به یک هدهد؟

 

 هدهد این جا یک اسطوره عرفانی است و شاعر عارف به دنبال مرشد راه است تا به قاف حقیقت برسد. «هدهد سهراب» تنها یکی از هزاران تصویر برخاسته از ذهن عرفان‌گرای اوست. او برای گام برداشتن به سمت حیات حقیقی از نمادهای عرفانی متعددی بهره می‌گیرد که هدهد یکی از آن‌هاست.

 از دیگر شاعران، احمد عزیزی است: او نیز شاعری مذهب‌گراست و یک باور مذهبی صرف پشت همه اشعار اوست. عزیزی در آثارش صرفاً ویژگی‌های خاص تفسیری و قرآنی این پرنده را مورد نظر دارد و دلیل توجه خاص او به هدهد را می‌توان در چارچوب مذهب‌گرایی او جستجو کرد.

 

 نتیجه

در عرصه ادبیات غنی و پربار فارسی مضامین فراوانی در اختیار شاعران بوده است. در این زمینه با حضور عناصر طبیعت، از جمله گل‌ها و گیاهان، حیوانات و پرندگان مختلفی روبه رو هستیم. در این میان «هدهد» یکی از پرندگانی است که به دلیل نقش کلیدی در یک داستان قرآنی برجسته تر و نمادین‌تر از سایر همنوعان خود در ادب فارسی راه یافته است و علاوه بر ویژگی‌های ظاهری نظیر تاج و پرهای رنگین و...نقشی دینی یافته و به اسطوره‌ای مذهبی مبدل شده است.

 در مطالعه زوایای مختلف حضور هدهد در ادبیات باید دو بخش عمده را در نظر گرفت: بخشی که مختص ویژگی‌های ظاهری این پرنده است؛ در این بخش هدهد مانند سایر پرندگان نقش آفرین در ادب فارسی تنها یک مضمون شعری صرف است.

 بخش دیگر کاملاً مربوط به نقش هدهد در داستان سلیمان است؛ که هدهد همراه با سایر عناصر این داستان قرآنی در ایجاد تصاویر ادبی ایفاگر نقشی خاص و نمادین است. موارد مورد نظر شاعران در این بخش عبارتند از: غیبت هدهد و وعده عذاب سلیمان به او، اختلاف نظر مفسران بر نوع عذاب هدهد، یافتن آب در زیز زمین، رازدانی هدهد، رسالت و خبررسانی و...

در این جا ذکر یک نکته ضروری به نظر می‌رسد: با توجه به رمز و راز این پرنده در قرآن و نیز تأثیرپذیری ادبیات از معارف قرآنی شاید بتوان به جرأت ادعا کرد که مضمون‌پردازی شاعران و ادبای زبان فارسی چه در خصوص ویژگی‌های ظاهری هدهد و چه نقش نمادین و اسطوره های او مرهون جایگاهش در داستان سلیمان است. در عرصه ادبیات فارسی هدهد به شیوه‌های مختلف و با ظرافت‌های بدیع شاعرانه در خدمت اهل ادب بوده است و با مضمون پردازی‌ها، تشبیهات و استعاره‌های متنوع جایگاه ویژه‌ای به این پرنده داده‌اند. حوزه نقش‌آفرینی هدهد، چون بسیاری دیگر از مضامین و عناصر ادبیات کلاسیک به شعر معاصر راه یافته است، اما این حضور با کاهش چشمگیری همراه است که دلیل آن را باید در ویژگی‌های شعر معاصر و نیز تغییرات کلی ادبیات امروز جستجو کرد.

 

 منابع

 1-ابن کثیر، اسماعیل بن عمر: قصص الانبیاء (متن پارسی)، به تصحیح فریدون تقی‌زاده طوسی، انتشارات باران، مشهد

 1363.2-ابن یمین فریومدی، محمود ابن یمین الدین: دیوان، به تصحیح حسینعلی باستانی راد، انتشارات سنایی، تهران

 1344.3-اخوان ثالث، مهدی: بدایع و بدعتهای و عطا و لقای نیما یوشیج، چاپ دوم، انتشارات بزرگمهر، تهران

 1369.4-اداره چی گیلانی، احمد: شاعران همعصر رودکی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران

 1370.5-انوری، علی بن محمد: دیوان، به اهتمام محمد تقی مدرس رضوی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران

 1340.6-جاحظ، عمرو بن بحر: الحیوان، ج 1، به تحقیق و شرح عبد السلام محمد هارون، مکتبه مصطفی الحلبی، مصر

 1370.7-جمال الدین اصفهانی، محمد ابن عبد الرزاق: دیوان، بعه تصحیح وحید دستگردی، انتشارات سنایی، تهران

 1362.8-حافظ، شمس الدین محمد: دیوان، با مقابله از نسخه قزوینی و دکتر قاسم غنی، نشر طلوع، تهران

 1371.9-حقوقی، محمد: شعرنو از آغاز تا امروز، چاپ هفتم، انتشارات یوشیج-هدایت، تهران

 1369.10-خاقانی: دیوان، به تصحیح ضیاء الدین سجادی، انتشارات زوار، تهران

 1338.11-خواجوی کرمانی: دیوان، به تصحیح احمد سهیلی خوانساری، کتابفروشی بارانی و محمودی، تهران

 1336.12-دستغیب عبد العلی: نگاهی به مهدی اخوان ثالث، چاپ اول، انتشارات مروارید، تهران

 1373.13-دمیری، کمال الدین محمد: حیوه الحیوان، ج 2، به تصحیح محمد بن محمد حسن النوری، منشورات رضی قم، تهران

14-ابو الفتوح رازی، حسین بن علی: روض الجنان و روح الجنان فی التفسیر القرآن، به کوشش و تصحیح محمد جعفر یاحقی، محمد مهدی ناصح، آستان قدس رضوی، مشهد

 1366.15-رودکی، دیوان، به تصحیح جهانگیر منصور، انتشارات ناهید، تهران

 1373.16-زمخشری، ابو القاسم محمودی بن عمر: مقدمه الادب، ابن یارث، لیبی

 1843.17-ستاری، جلال: پژوهش در قصه سلیمان و بلقیس، نشر مرکز، تهران

 1366.18-سپهری، سهراب: هشت کتاب، چاپ ششم، کتابخانه طهوری، تهران

 1366.19-سعد الدین وراوینی: مرزبان نامه، به کوشش خلیل خطیب رهبر، انتشارات صفیعلیشاه، تهران

 1369.20-سعدی، مصلح الدین: بوستان، به تصحیح غلام حسین یوسفی، چاپ هفتم، انتشارات خوارزمی، تهران

 1381.21--؟ :گلستان، به تصحیح غلام محسین یوسفی، چاپ چهارم، انتشارات خوارزمی، تهران

 1374.22-سنایی: دیوان، به تصحیح محمد تقی مدرس رضوی، انتشارات سنایی تهران

 1362.23-سیف فرغانی: دیوان، به تصحیح ذبیح اللّه صفا، دانشگاه تهران، تهران

 1344.24-شهریار، محمد حسین: دیوان، انتشارات زرین، نگاه، تهران

 1374.25-شهمردان بن ابی الخیر: نزهت نامه علایی، به تصیح فرهنگ جهانپور، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران

 1362.26-طوسی، محمد بن حسن:التبیان فی التفسیر القرآن، ویراش آغاز بزرگ الطهرانی، بیروت دار احیاء التراث العربی

27-ظهیری سمرقندی، محمد بن علی: سندباد نامه، به تصحیح احمد آتش، انتشارات فرزان، تهران

 1362.28-عبد الواسع جبلی: دیوان به تصحیح ذبیح اللّه صفا، دانشگاه تهران

 1362.29-عبد الهی، منیژه: فرهنگ نامه جانوران در ادب فارسی، ج 2، انتشارات پژوهنده، تهران

 1381.30-عزیزی، احمد: ملکوت تکلم، انتشارات روزنه، تهران

 1375.31--؟ :غز الستان، انتشارات روزنه، تهران

 1375.32--؟ :شرجی آواز، انتشارات برگ، تهران

 1368.33-عطار: منطق الطیر، به تصحیح سید صادق گوهرین، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران

 1374.34--؟ :خسرونامه، به تصحیح احمد سهیلی خوانساری، انجمن آثار ملی، تهران

 1339.35-عین القضات همدانی، عبد اللّه بن محمد:تمهیدات، تصحیح و تعلیق عفیف عبران، دانشگاه تهران، تهران

 1341.36-قانعی طوسی، احمد بن محمود: کلیله و دمنه منظوم، به تصحیح ماگالی تودوا، بنیاد فرهنگ ایران، تهران

 1358.37-کلینی رازی، محمد بن یعقوب: الفروغ من الکافی، ج 6، الاسلامیه، تهران

 1350.38-مسعود سعد سلمان: دیوان، به اهتمام و تصحیح مهدی نوریان، کمال، اصفهان

 1364.39-منوچهری: دیوان، به پوشش محمد دبیر سیاقی، انتشارات زوار، تهران

 1363.40-مولوی، جلال الدین محمد:کلیات شمس (دیوان کبیر)، به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، انتشارات امیر کبیر، تهران

 1366.41--؟ :مجالس سبعه، به تصحیح توفیق ه. سبحانی، انتشارات کیهان، تهران

 1372.42--؟ مثنوی معنوی، به اهتمام رینولد نیکلسون، مولی تهران

 1362.43-ناصر خسرو: دیوان به تصحیح مجتبی مینوی، مهدی محقق مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل شعبه تهران، دانشگاه تهران، تهران

 1357.44-هدایت، صادق: نیرنگستان، به کوشش ماهیار نوابی، کیخسرو جاماسب، تهران

 1356.45-یاحقی، محمد جعفر: جویبار لحظه‌ها، انتشارات جامی، تهران

 1378.46-یوسفی، غلامحسین: چشمه روشن، چاپ نهم، انتشارات علمی، تهران 1373.

 

لینک دانلود پی دی اف:

http://www.ensani.ir/storage/Files/20110208162317- %20(328).pdf



دنبالک ها: پرتال جامع علوم انسانی 


درباره وبلاگ:



آرشیو:


طبقه بندی:


صفحات جانبی:


آخرین پستها:


نویسندگان:


ابر برچسبها:


نظرسنجی:






 
مرجع ابزارهای وبلاگ نویسان
مرجع ابزارهای وبلاگ نویسانابزارهای متنوع وبلاگدریافت کد لودینگ برای وبلاگ
br